BLOGCZEJNalpha

Od statycznego klasycyzmu do hellenistycznego dynamizmu VI Hellenistyczny rozmach–Wóz pogrzebowy i sarkofag Aleksandra Wielkiego





Zmarły przedwcześnie w wieku 32 lat w 323 r. p.n.e., Aleksander pozostawił po sobie niepewność i pomieszanie. Począwszy od nie znanych do końca przyczyn jego śmierci po mglisty zapis transportu jego zwłok – rodzi się znacznie więcej pytań, niż odpowiedzi. Ze względu na brak prawowitego dziedzica oraz kłótnie pomiędzy przywódcami politycznymi, imperium pozostawało w stanie zawieszenia (Erskine2002: 167). Konstrukcja wozu pogrzebowego zajęła 2 lata, podczas gdy zabalsamowane ciało oczekiwało na pochówek...



ENGLISH VERSION


Tak długi okres konstrukcji wozu poprzedzający pogrzeb wynikał z wyjątkowego rozmachu, z jakim zaprojektowano pojazd. Obfitował w złocenia, rozbudowane elementy rzeźbiarskie oraz malowidła.

Szerokie sprawozdanie z podróży wozu z Babilonu, gdzie Aleksander zmarł, do Aleksandrii w Egipcie podaje Diodor Sycylijski w opracowaniu Bibliotheca Historia (cz. IV). Miejsce pochówku pozostawało przedmiotem ożywionej dyskusji: według tradycji macedońskiej należało ciało przetransportować do Verginy w Macedonii, jednak Aleksander wyrażał za życia życzenie spoczynku w egipskiej oazie Siwah – miejscu, w którym uznano go za samego syna Zeusa Ammona. Olga Palagia (2000: 170) sugeruje, że za życzeniem tym stał zamiar przeniesienia stolicy Imperium do Aleksandrii.






Gdy Filip III Aridajos zakończył dwuletnią budowę wozu pogrzebowego, przewieziono ciało Aleksandra z Babilonu do Egiptu. Z szacunku dla Aleksandra, Ptolemeusz wyruszył do Syrii na spotkanie z orszakiem i uznał, że ciało zasługuje na największą troskę (Diodor Sycylijski 18.28).

Według Eliana Klaudiusza, władca egipski, pomimo trudności, jakie mogły wynikać z olbrzymich rozmiarów wozu, porwał ciało, po czym Perdiccas, jeden z generałów Aleksandra podjął nieudaną próbę inwazji Egiptu (Elian Klaudiusz, Varia Historia). Diodor dostarcza również szczegółowego opisu wozu pogrzebowego Aleksandra, prawdopodobnie opierając się na pracach współczesnego Aleksandrowi historyka Hieronima z Kardii.






Uderzająca była ilość złota użytego do dekoracji wozu. Miało to stworzyć wrażenie dostatku i boskości, a przede wszystkim wojskowej siły. Uczyniony ze złota wieniec oliwny miał błyskać ilekroć odbijało się w nim słońce. Boskiego statusu Aleksandra dopełniały jońskie kolumny, czyniące z wozu architektoniczną replikę świątyni.





Boki „świątyni” przyozdobiono malowidłami przedstawiającymi przygotowania do wojny oraz „Aleksandra dzierżącego złote berło”, otoczonego przez oficerów, żołnierzy, słonie, kawalerię i marynarkę. Wóz ciągnął zaprzęg 64 mułów, z których każdy był ozdobiony złotem i szlachetnymi kamieniami.

Powóz mieścił wspierany przez perystyl skarbiec o wymiarach 6 na 4 metry, a narożniki pojazdu wyposażone były w dzwony, które miały sygnalizować nadjeżdżający pojazd. Ponadto na każdym rogu stał tropaion ze złotą statuą Nike. Wejścia strzegły złote lwy, a sklepienie wnętrza wyłożono szkarłatną tkaniną. Pojazd poruszał się na dwu osiach, unoszonych przez cztery koła każda. Felgi kół były pozłacane, a obręcze żeliwne (Diodor Sycylijski: 18:27).








W dalszej części sprawozdania Diodor wyjaśnia okoliczności pochówku Aleksandra w założonym przez niego mieście, noszącym jego imię. Ptolemeusz zbudował tam mogiłę imponujących rozmiarów, która odpowiadała majestatowi i potędze władcy. Po pogrzebie zorganizowano igrzyska, a dzielność ptolemejską bogowie wynagrodzili tłumami odwiedzających oraz znacznym wzrostem chętnych do służby wojskowej.





Przykładem sztuki powstałej na terenach poza greckich są sarkofagi przeznaczone dla władców między innymi panujących w królestwach Azji Mniejszej (Papuci-Władyka, 2001: 321). Zachowały się jedynie cztery sarkofagi odkryte w 1887 r. podczas wykopalisk na terenie necropolis w Sydonie w Libanie (Papuci-Władyka, 2001: 320).
Sarkofag Aleksandra nie mieści pozostałości po nim samym (pochowano go w Egipcie). Przypuszcza się, że stanowi miejsce spoczynku Abdalonymosa, króla Sydonu od czasu opanowania Fenicji (Papuci-Władyka, Sztuka starożytnej Grecji: 392).






Zbudowany jak skrzynia grobowa, sarkofag przywodzi na myśl budowlę sakralną w porządku jońskim. Detale charakteryzują się ogromną precyzją wykonania. Ponadto dzieło to stanowi doskonałą ilustrację tego, jak zręczne użycie polichromii przydawało rzeźbom realizmu. Artysta użył bogactwa kolorów oraz elementów metalowych dla wzbogacenia reliefu zdobiącego ściany sarkofagu. Doskonale zachowane reliefy przedstawiają bitwy Greków i Macedończyków z Persami pod Issos i Gazą oraz sceny polowań (podczas polowania w pobliżu Sydonu Aleksander spadł z konia; życie uratował mu generał Krateros; (Stewart, 1991: 194).








Reliefy bitewne zachowują klasyczny styl rzeźbiarski, a wiele postaci ukazano w „heroicznej nagości”. Hellenistyczną cechą przedstawienia jest gwałtowna dynamika scen i natłoczenie postaci (Papuci-Władyka, 2001: 393). Niektóre z nich są ukształtowane klasycznie – wyidealizowane, inne zaś wyrażają patos. Warsztat rzeźbiarski Sarkofagu Aleksandra podkreśla naśladownictwo natury (mimesis) w stopniu dotąd nieznanym. Niektóre motywy z sarkofagu przypominają pochodzące z Pompejów Mozaiki Aleksandra (prawdopodobnej kopii obrazu hellenistycznego z III w. p.n.e.). Podobieństwo to przypisuje się hipotetycznego pochodzeniu obu dzieł od wspólnego pierwowzoru, zaginionego obrazu Filoksenosa z Eretrii.

















Przypisy

Obrazy: Źródła podane ponizej fotografii
Photo: @highonthehog

  • Palagia, O., Hephaestion’s Pyre and the Royal Hunt of Alexander, Oxford University Press, Oxford, 2000

  • Erskine, A., ​Life after Death: Alexandria and the Body of Alexander Greece & Rome 49, no. 2, 2002

  • The Library of History of Diodorus Siculus of the Loeb Classical Library edition, 1963

  • Claudius Aelianius, Varia Historia, Book XII, chapter 7
    An English Translation of Claudius Aelianus' Varia Historia, Studies in Classics; V. 2, 1997

  • Papuci-Władyka, E., Sztuka starożytnej grecji, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2001

  • Stewart, A., Greek Sculpture: An Exploration, Volume I: Text, Yale University Press, New Haven, 1991

KOMENTARZE

  • grzechotnik

    Bardzo ciekawy artykuł, jak jakoś wielkim fanem klasycyzmu nie jestem tak zawsze fajnie się czegoś dowiedzieć ;)

    P.S. Treść kwalifikowałaby się na #pl-architektura / #pl-sztuka - i tak masz literówkę w jednym z tagów to w sam raz na edycję ;)